İktisatçıların bir bölümü cari
açığın, kamu gelir gider dengesinin açık vermesinden kaynaklandığı ve cari
açığın da dönüp kamu gelir gider açığını beslediği görüşündedir. Bu neden sonuç
ilişkisine ikiz açık hipotezi adı veriliyor. Bu hipotezi savunanlara göre büyük
oranlı bütçe açıkları verdiği için cari açığı da giderek büyüyen ABD'nin cari
açığını azaltması ancak kamu gelir gider açığını kapatmaya başlanmasıyla mümkün
olabilir.
Önce makroekonomik denge
denklemini yazalım: (S - I) + (T - G) = (X - M) yani özel kesimin tasarruf (S)
ve yatırım (I) dengesi ile kamu kesiminin gelir (T) ve gider (G) dengesinin
toplamı cari dengeye (X - M) eşittir. Denklemin sol tarafındaki iki dengenin
toplamı bir ülkenin iç ekonomik dengesini, sağ tarafı ise dış ekonomik dengesini
gösterir. Yani bir ülkenin iç ekonomik dengesi ile dış ekonomik dengesi
birbirine eşittir ve denklemin kuruluş mantığı gereği bir ülkenin iç ekonomik
dengesi ne kadar açık veriyorsa dış ekonomik dengesi de o kadar açık veriyor
demektir. Bunun anlamı iç ekonomik denge açığının dış ekonomik denge açığı
yoluyla finanse ediliyor olmasıdır. İç ekonomik dengeyi oluşturan dengelerden
kamu kesimi gelir gider
dengesi (T - G) tek başına açık veriyor ve buna dış ekonomik denge yani cari
denge (X - M) açık vererek eşlik ediyorsa ikiz açık söz konusudur. Yok eğer iç
ekonomik dengelerin ikisi de açık veriyor ve cari denge de bunlar kadar açık
veriyorsa o zaman üçüz açık söz konusu demektir.
Türkiye ekonomisi için 2012
yılına ilişkin tahminlerimizi kullanarak bu dengeyi oluşturmaya çalışalım. (S –
I) dengesi konusunda tahmin yapmamız için eldeki veriler henüz tam oluşmamış
durumda. Çünkü henüz GSYH bileşenlerini 6 aylık bazda biliyoruz. Bu durumda
diğer iki değişkeni tahmin edersek (S – I) dengesini de denklemden giderek
bulabiliriz. Bütçe dengesinin (T – G) 8 aylık sonuçları yılsonunda bütçe
açığının GSYH’ya oranının yüzde 2,5 dolayında olacağını gösteriyor (merkezi
bütçe açığı üzerinden yaptığımız bu tahminde diğer kamu kesimi dengelerinin açık
ve fazlalarının denk olacağını ve sonuçta merkezi bütçenin kamu kesimi finansman
dengesini yüzde 5 oranda sapmayla temsil edeceğini düşünüyorum.) Yüzde 2,5
dolayındaki bir bütçe açığı kabaca 34 milyar TL dolayında bir açık demektir.
Cari dengedeki düşüşün yılsonunda bir miktar artışa dönüşeceğini ve sonuçta cari
açığın kabaca 62 milyar dolar dolayında gerçekleşeceğini tahmin ediyorum. Eğer
yılsonu dolar kuru 1,8 dolayında olursa bu açığın TL cinsinden karşılığının
yaklaşık 114 milyar TL olmasını bekliyorum. Şimdi bu tahminlerimizi
denklemimizde yerine koyalım:
(S – I) + ( T – G) = (X – M)
(S – I) – 34 = - 114
(S – I)’yı solda yalnız
bırakırsak (-35 sağ tarafa + 35 olarak geçer);
(S – I) =
-114 + 34 = -80
Bu durumda denklemimiz şöyle
olur:
-80 -34 = -114
Bu denklemin toplamı sıfıra
eşittir (-114’ü sola geçirirsek eşitlik sıfıra eşit hale gelir.)
Ya da bunları bir tabloda
gösterirsek şöyle bir görünüm elde etmiş oluruz:
|
Dengeler (milyar
TL)
|
2012
|
|
(S – I) Tasarruf Yatırım
Dengesi
|
-
80
|
|
(T – G) Bütçe
Dengesi
|
-34
|
|
(X – M) Cari Denge
|
-114
|
Tabloya göre 2012 yılında
Türkiye’nin üç dengesi de açık vermiş yani üçüz açık olgusunu yaşamış olacaktır.
Bu yeni bir olgu değildir. Önceki yıllarda da Türkiye üçüz açık sorunuyla karşı
karşıyaydı. Bununla birlikte açıkların ağırlığı zaman içinde değişim
göstermektedir. 2000’li yıllar öncesinde Türkiye’nin en büyük sorunu bütçe
dengesinin bozukluğuydu. İzleyen yıllarda bütçe dengesi düzelmeye bu kez de cari
dengesi bozulmaya yüz tuttu. 2012 yılında cari dengede iyileşme görülse de bütçe
dengesinde bir bozulma söz konusu oluyor.
Üçüz açık tam anlamıyla bir
"dengesizliğin dengesi"ni ifade ediyor. İç ekonomik dengeyi oluşturan iki
dengenin de açık verdiği ve bunu dış açığın dengelediği bir durum.
Bu yazıda ortaya koymaya
çalıştığım görüş ekonomi biliminin hipotezlerinin her zaman her yerde aynı
geçerlilikte olmayabileceği görüşüdür. İkiz açık hipotezi bütçe açığındaki
artışın, cari açığı artıracağı ve bu biçimde artan cari açığın dönüp bütçe
açığını artıracağını ileri sürüyor. Hipotez ABD ekonomisi için doğru görünüyor.
Türkiye açısından farklı bir hipotezin geçerli olduğunu düşünüyorum: “Cari
açıktaki gerilemenin bütçe açığını artırması” söz konusu. Dolaylı vergilere
dayalı Türk bütçe sistemi, ithalatın düştüğü yıllarda daha düşük ithalat
vergileri tahsil edileceği için daha büyük açık verecektir. 2012 yılında
yaşadığımız olgu budur. Bu durumda ABD ekonomik sistemi cari açığı kapadıkça
bütçe açığını azaltırken, Türkiye ekonomisi cari açığı kapattıkça daha fazla
bütçe açığı verecektir.
Mahfi EĞİLMEZ
